تزیینات ایرانی در معماری

ارتباط هنر و معماری و نقش تزیینات ایرانی در معماری

تزیین در هنر اسلامی به مفهوم هماهنگی کلی در یک مجموعه، زیبایی و آراستگی است که به نتیجه کلی کار دلالت دارد. یکی از ویژگی‌های معروف هنر اسلامی آن است که تعداد قابل‌توجهی از اجزایی که در اصل مورد استفاده ساختمانی داشته‌اند را تغییر شکل داده و به وسایل صرفاً تزیینی مبدل کرده است. امروزه می‌توان از رشته‌های تزیینی وابسته به معماری، آجرکاری، آهک‌بری، ساروج‌بری، گچ‌بری، آیینه‌کاری، مقرنس‌کاری، لایه‌چینی، یزدی‌بندی، رسمی‌بندی، کاربندی و نقاشی دیواری و کتیبه، را ذکر کرد. در ادامه توضیحاتی در مورد این تزیینات ایرانی در معماری داده می شود.

تزیین آجری از تزیینات ایرانی در معماری

آجر از مهمترین و پرکاربردترین مصالح ساختمانی است که بعد از سنگ‏ و خشت در بنائی بکار رفته است. دورهء سلجوقیان عصر گسترش معماری و ترقی هنر آجرکاری می باشد. هنر چیدن آجر و تزئین با آجر از زمان‏ غزنویان به اطراف ایران خصوصا نواحی مرکزی و شرقی ایران‏ کشانده شد. این هنر با آنکه از دوران غزنویان‏ سرچشمه گرفته ولی در زمان سلجوقیان دارای مزایای اختصاصی‏ آن عصر گردید، بطوری که می توان آنرا مستقلا هنر سلجوقی نامید.شاهکارهای معماری مهم و آجرکاری های بسیار نفیس در آن دوران بوجود آمد و تشویق نظام الملک از معماران و هنرمندان عصر نیز در پیشرفت معماری و آجرکاری عامل‏ موثری بود. بطوری که در اثر کشورگشائی پادشاهان سلجوقی هنر معماری‏ و آجرکاری ایران تا سواحل مدیترانه و حتی آفریقا پیش رفت و در معماری مصر و سوریه نفوذ پیدا کرد.

آجر کاری از تزیینات ایرانی

معماران و آجرکاران آن دوره با استعداد خاصی که داشته‏ اند از طرز چیدن آجرها، نقوش و طرح های زیبا بوجود آورده‏ اند که پس از قرون متمادی هنوز هم برای هنردوستان خیره‏ کننده است. خط بنایی یا مَعْقِلی یکی از انواع خطوط خوشنویسی اسلامی بوده که همانند خط کوفی زاویه‌دار و نوع تزیین نشده آن است و از ترسیم اشکال هندسی مانند مربع، لوزی، مستطیل و خطوط موازی و متقاطع حاصل می‌شود. خط معقلی به سبب برش آسان آن نسبت به خطوط دیگر، با عنصر اصلی سازنده بنا یعنی آجر یا عامل اصلی پوشش عمارت‌ها در ایران یعنی کاشی هماهنگی کامل دارد به وفور در آجرکاری‌ها و کاشی‌کاری‌ها در ساختمان‌ها به‌کار می‌رود.

گره‌سازى در آجرکاری

گره‌سازى از شیوه‌هاى  ظریف و پرکار آجرکارى تزئینى است که به کمک قطعه‌هاى مختلف آجرهاى بریده و تیشه‌دارى شده در اندازه‌‌هاى متفاوت انجام مى‌گیرد. طرح‌هاى گره در مایه نقش‌هاى ساده مثل مثلث، مستطیل، مربع، لوزی، ذورنقه و ترکیب آنها با یکدیگر و غیره مى‌باشد. گره سازی با آجر و کاشی یعنی گره سازی درهم، نوعی کاشی به نام کاشی معقلی بدست می دهد. در این روش تکه های کوچک کاشی همانند نگین، بگونه ای ساده در میان آجر چینی بکار برده می شد و نمای زیبایی را پدید می آورد. نمونه‌هاى گره سازی از دورهٔ سامانیان و آل‌بویه به بعد در آثار معمارى ایران همچون تزئینات گره مسجد جامع ورامین از دوران ایلخانی، مسجد گوهرشاد و مدرسه خرگرد از دورهٔ تیمورى و …دیده می شود.

آجر کاری از تزیینات ایرانی

کاشی کاری از تزیینات ایرانی در معماری

یکی از مهمترین تزیینات ایرانی در معماری سنتی ایران، کاشی کاری است که ادامه ی همان آجرکاری است. آنچه در کاشی کاری ایران از اهمیت یرخوردار است رنگ لعاب است، رنگ کاشی های ایرانی اکثراً فیروزه ای و لاجوردی بوده و رنگ های سفید و سبز و طلایی نیز در درجه دوم قرار داشتند. تزیین فضاهای ورودی بنا در معماری ایرانی و خصوصاً بناهای مسکونی و مذهبی عموماً کاشی کاری است. در ضمن نمونه های آینه کاری و مشبک کاری آجری نیز در این قسمت بناها دیده میشود.

کاشی کاری از تزیینات ایرانی

انواع کاشی معماری ایرانی

۱-کاشی معرق: معرق کاری عبارت است از قطعه‌های بریده شده کاشی که نقوش مختلف را از رنگ‌های متفاوت تراشیده و در کنار یگدیگر قرارداده و به شکل قطعاتی بزرگ در آورده و روی دیوار نصب می کنند. این نقوش گاهی از نقش‌های گره‌کشی و گاهی از نقشهای مختلف مانند گال و بوته‌سازی اسلیمی‌ها هستند که ساختن یا نصب کاشی‌ها را به این طریق را معرق می‌گویند.

۲- کاشی مشبک: کاشی هایی که به رنگ های مختلف تولید می شوند و در بروی آنها به صورت مشبک جدول بندی می شود را کاشی مشبک می گویند. این کاشی ها بیشتر شبیه به کاشی های استخری ۲*۲ هستند، از این رو کاربرد آنها نیز به مانند همین کاشی های استخری می باشد.

کاشی ها در تزیینات معماری ایرانی

۳-کاشی معقلی: نوعی کاشی کاری است که با ساخت و تهیه کاشی با ابعاد بسیار کوچک و پهلوی هم قرار گرفتن این کاشیهای کوچک کار معقلی صورت می گیرد.تلفیق کاشی با آجر در نماسازی از انبساط و انقباض کاشیها جلو گیری می کند.با این عمل پریدن و خرد شدن لعاب کاشی به حداقل می رسد.

۴- کاشی خشتی یاهفت رنگ: از تلفیق خشت‌های ظریف لعاب دار که هریک از آنها بخشی از طرح کلی را در بر دارد ساخته می‌شود واز قرن پنج قمری با گسترش و پیشرفت سایر شاخه‌های هنر اسلامی کاشی کاری نیز ترقی بیشتر کسب نمود.

گچ بری از تزیینات ایرانی در معماری

گچ یکی دیگر از عناصر اصلی آرایش معماری ایران و نخستین ماده ی چسبنده ساختمانی میباشد که از آن به عنوان یک ماده سازنده و استوار در اکثر دوران معماری ایران استفاده می شد. گچکاری و گچ بری در دوران اسلامی توسعه یافت و آثار آن در مدرسه ها، کاخها، و سایر بناها، به عنوان یک عنصر تزئینی مورد توجه قرار گرفت. در دوره ایلخانی، هنر گچبری به سرحد کمال مطلوب رسید. تزیینات گچی معمول در دوره سلجوقی، در عصر ایلخانی به تدریج رو به دگرگونی رفت و شلوغی تزیینات تبدیل به ویژگی گچبری این دوران شد. از زیباترین نمونه این گونه تزیینات، نقوش به کار رفته در مسجد حیدریه قزوین، جامع ورامین و محراب مسجد ارومیه را می توان نام برد. روش های متنوع کنده کاری روی گچ و شلوغی عناصر تزیینی مختلف، در قرن هشتم جایگاهی خاص یافت. بهترین نمونه بیانگر این تحول، محراب اولجایتو در مسجد جامع اصفهان است.

گچ بری از تزیینات ایرانی در معماری

آیینه‌کاری از تزیینات ایرانی در معماری

در فرهنگ ایرانی آینه و آب نماد پاکی و روشنایی، راستگویی و صفا بوده‌ است. ازین رو کاربرد آن ها به وفور در معماری ایرانی نیز از همین سبب بوده است. آینه در سده ۱۰هجری قمری از اروپا به خصوص از ونیز به ایران وارد می‌شد و بخشی از این آینه‌ها هنگام جابه‌جایی در راه می‌شکست. هنرمندان ایرانی برای بهره‌گیری از قطعات شکسته از آن ها برای آینه‌کاری استفاده کردند و آینه‌کاری ظاهراً با کاربرد آنها آغاز شد. آیینه‌کاری یکی دیگر از تزیینات ایرانی در معماری، از شاخه‌های هنر ظریف ایرانی است که در نماسازی داخلی بناها، در بالای ازاره ها، زیردورها، طاق ها، رواق ها، شبستان ها، سرسراها و موارد دیگر به کار می رود.

آینه کاری از تزیینات ایرانی در معماری

آینه‌کاری با چسباندن قطعه‌های کوچک آینه به شکل‌های هندسی و فرمهایی از نقوش هندسی و ختایی بر روی سطوح دیوار بدست می آید. بدین ترتیب، پوششی بسیار زیبا برای تزیین بنا از نظر استحکام و دوام به شمار می رود. هنر آینه کاری طی قرون متمادی در معماری ایرانی از کاخها گرفته تا بناهای مذهبی به خوبی نمایان شده است. در عصر صفوی آینه نه تنها درون بنا را زینت می بخشید، بلکه دیوارهای ستون‌دار نیز با آینه های بزرگ تزیین می شدند. بنای دیوانخانهٔ شاه طهماسب صفوی در قزوین نمونه ای از آیینه کاری های بجا مانده است.

مقرنس‌کاری از تزیینات ایرانی در معماری

مقرنس کاری در زیبا ساختن بنا‌های ایرانی بخصوص مساجد و مقبره‌ها نقش مهمی را ایفا می کند. مقرنسها را می‌توان از جمله وسایل موثر ساختن گنبد‌ها دانست،که به دلیل از دست دادن محتوای نظری اولیه خود، بیشتر برای تزیین به کار رفته است. به نظر می رسد که هنرمندان ایرانی این فن را با مشاهده شکل‌های طبیعی قندیل‌های یخی و آهکی درون غارهای ایران برای نخستین بار از آن ها برداشت کرده اند، و عینا آن را در سطوح داخلی و خارجی بناها به کار گرفته اند. مقرنسها معمولا در سطوح فرو رفته گوشه‌های زیر سقـف ایجاد می‌شود. اما محل قرار گیری این عنصر تزیینی میتواند در بالای دیوارها، سقفها گوشه‌ها سردرها و … باشد.

مقرنس کاری از تزیینات ایرانی در معماری

مقرنس توانسته است اثر خود را بر سایر هنرهای تزئینی و صنایع دستی نیز بگذارد و موجب تکوین و گسترش هنرهایی مانند، فرش بافی، کاشی کاری، گچبری و غیره شود. چه بسا وجود طرح‌های بسیار چشمگیر مقرنس در سردرها، درون گنبدها، داخل شبستانها و محراب‌ها بود، که موجب گسترش روز افزون هنر کاشی سازی گردید. همچنین به هنگام ساختن منبرها و ستون‌های چوبی داخل مساجد، منبت‌های زیبا با الهام از شکل‌های مختلف مقرنس بر روی آنها نقش بست. آشکار ترین نمونهٔ مقرنس کاری، معماری مسجد جامع اصفهان است، که از بنا‌های جامع و مهم ایران در زمان سلجوقی می‌باشد. سقف ایوان‌های این مسجد مقرنس‌های بی مانندی را به نمایش می‌گذارد. از دیگر آثار با ارزش پوشش داده شده با تزئین‌های مقرنس، مسجد جامع اردستان، مسجد جامع گلپایگان، مسجد جامع زواره و مسجد حیدریه قزوین می‌باشند، که به سبک گنبد نظام الملکی آرایش شده اند.

مقرنس کاری از تزیینات ایرانی در معماری

انواع مقرنس از لحاظ شکل

مقرنس از لحاظ شکل به ۴ دسته تقسیم می شود:۱-مقرنس‌های پیش آمده: مقرنس‌هایی با استحکام زیاد که مصالح آن از خود بنا می‌باشد، و در نهایت سادگی و بدون هیچگونه پیرایه ای به صورت آجری یا گچی، انتهای سطوح خارجی نمای بیرون ساختمان را آرایش می‌دهند. ۲-مقرنس‌های روی هم قرار گرفته:این نوع مقرنس ها دارای ثبات متوسطی بوده و گذشته از مصالح به کار رفته اصلی بنا، گچ و آجر و سنگ، در سطوح داخل و خارج بنا به کار می‌روند. این مقرنس ها اغلب در چند ردیف، دو تا پنج یا بیشتر، روی هم قرار دارند. ۳-مقرنس‌های معلق: این نوع مقرنس با ثبات کم، شبیه همان منشور‌های آهکی آویزان در غارها می‌باشد،که اصطلاحا استلاکتیت نامیده میشوند. این مقرنس ها غالبا از چسباندن موادی هچون گچ، سفال، کاشی و … به سطوح مقعر داخل بنا صورت می‌گیرند. ۴-مقرنس‌های لانه زنبوری: شبیه لانه زنبور و در مجموع کندو‌های کوچک بر روی هم قرار گرفته هستند، این دسته از نظر شکل ظاهری شبیه به مقرنس‌های معلق می‌باشند.

 لایه‌چینی از تزیینات ایرانی در معماری

هنر لایه چینی یکی از هنرهای قدیمی نقاشی ایرانی (نگارگری) است که از دوره صفویه در ایران به خصوص شهر اصفهان رواج یافت و در کنار سایر تزیینات معماری در معماری خانه‌ها و کاخ‌های صفویه کاربرد فراوانی داشته است. رنگ این هنر، گل سرخ است که ماده اولیه و اساس کار را تشکیل می‌دهد و به دلیل چسبندگی و تلألو خاصی که دارد برای لایه چینی مورد استفاده قرار می‌گیرد. گل سرخ به اضافه خاک طبیعی طی عملیاتی به صورت لایه لایه روی طرح رنگ گذاری می شود و کم کم کار به صورت برجسته خود را نشان می دهد. پس از اتمام کار، سطح کار با لایه‌ای از طلا، طلاکوبی می‌شود. این هنر در مکان هایی همچون عمارت هشت بهشت، کاخ چهلستون، عمارت عالی‌قاپو، تالار اشرف و بسیاری از خانه‌های دوران صفویه به کار برده شده است.

لایه چینی از تزیینات ایرانی در معماری

کاربندی از تزیینات ایرانی در معماری

هنر كاربندي مجموعه باريكه طاق‌هاي موربي است كه هم ديگر را قطع كرده و از تقاطع آنها جهت زدن طاق به منظور ايجاد پوشش استفاده مي‌كنند. قالب اين باريكه طاق‌ها با استفاده از ني و گچ به دست مي‌آيد. در ضمن اين باريكه‌ها را تويزه مي‌گويند و در بعضي نقاط ايران لنگه هم ناميده مي‌شود. از این تزئین بیشتر در سقف ایوان‌ها و یا سقف بناهای گنبدی استفاده می‌شود. روش اجرا به اين ترتيب است كه ابتدا دو يا چهار طاق كامل به عنوان تونيزه اصلي و باربر با مصالح بنائي اجرا كرده و بقيه باريكه طاق ها را به آن متصل مي كنند و سپس درون آنها طاق مي زنند. این اشکال علاوه بر این که سطوح را از حالت یکنواختی در می‌آورند، نوعی حالت آکوستیک ایجاد کرده و از طنین انداختن صدا در فضای داخلی بنا جلوگیری می‌کنند.

کاربندی از تزیینات ایرانی در معماری

بطور کلی روش کار رسمی بندی و یزدی‌بندی نیز دارای اصولی کلی با کاربندی هستند. در رسمی بندی فضاها، از استقرار بین کمانهای قوسی که در نتیجه استقرار لنگه قالبها به وجود می آید و سطوح منحنی پیروی می کنند. از نمونه کاربندي‌ها در بناهاي كهن مي توان به حمام گنجعلي خان کرمان، تيمچه‌هاي معروف کاشان، تيمچه ملک اصفهان، سراي امين الدوله کاشان، مسجد وکيل شيراز، اشاره كرد. در برج آزادي از هنر کاربندي در فضاهاي مختلف بسيار الهام‌گيري شده است که نمونه‌هاي آن در نماي زير طاق بنا، سقف سالن دانستنيها، زير گنبد رک‌ واقع در طبقات برج، بخوبي نمايان است.

نقاشی دیواری از تزیینات ایرانی در معماری

دیوارنگاری و از جمله نقاشی روی دیوار هنری است که در ایران قدمتی دیرینه دارد. از زمان غارنشینی انسان در فلات ایران تا دوران پیش از تاریخ، دوران تاریخی و دوران اسلامی در ایران شاهد نمونه های گوناگونی از دیوارنگاری در اماکن عمومی و خصوصی را با موضوعات مختلف هستیم. در نقاشی دیواری های دوره صفوی و قاجار نیز طبیعت گرایی و استفاده از عناصر طبیعی همچون درخت، بوته، گل و … به عنوان یک عنصر جدا ناپذیر همواره وجود داشته است. یا نقاشی هایی در زمینه روایات حماسی، مذهبی و … حضور داشته و گاهی نیز به صورت حاشیه ای تزئینی برای تصویر اصلی به کار رفته است. استفاده از عناصر طبیعی در دیوارنگاری ها چون سایر هنرهای این دوره از جمله مینیاتور به دو صورت واقع گرا و نمادین به کار رفته است.

نقاشی دیواری از تزیینات ایرانی در معماری

کتیبه از تزیینات ایرانی در معماری

کتیبه ها از تزیینات ایرانی در معماری، با خطوط اسلامی از جمله خط کوفی نوشته میشوند. این خط منسوب به کوفه، پس از سده پنجم هجری کاربرد اولیه خود را در نوشتن قرآن از دست داد و بیشتر برای نوشتن کتیبه‌های مختلف بناها یا سرلوحه‌های کتاب‌های مذهبی به‌کار می‌رفت. در اوایل استیلای عرب حروف کوفی در صنعت معماری‏ ایران نفوذ و تأثیر زیاد پیدا کرد و استادان هنرمند ایرانی که‏ بنابر مقتضیات زمان در تزئینات ساختمانها نمی توانستند از نقوش‏ انسان، حیوان و طیور استفاده کنند برای حروف کوفی طرحهایی‏ قائل شدند که وسیله هنرنمائی آنان قرار گیرد. خاصه آنکه خط کوفی برای تزئین و آرایش ساختمانهای مساجد و بقاع و … از لحاظ صورت و معنی هر دو مناسب و دلپسند بود. هم خطی بود که کتب مقدسه اسلامی با آن خط نوشته شده بود و هم از لحاظ کتابت برای تزیین کتیبه ‏ها و حاشیه‏ های تاقها متناسب بود.

کتیبه از تزیینات ایرانی در معماری

آهک‌بری از تزیینات ایرانی در معماری

کاربرد آهک از دوران ماقبل تاریخ شروع شد و استفاده از آن به این صورت رواج پیدا کرد که انسان های پیشین دائما در حال کوچ، برای پختن مواد غذایی زمین را کنده و در آن اجاق درست می کردند. گرمای اجاق هایی که در زمین های آهکی حفر میشد به تدریج باعث پخته شدن سنگ های آهکی شده و بدین صورت آهک نشکفته حاصل میشد. بعد از کوچ انسانها بر اثر بارندگی آهک شکفته حاصل می شد و بر اثر ریختن شن و ماسه اطراف به داخل اجاق ترکیبی سخت به دست می آمد. بعد ها ازین ماده برای ساخت خانه و سرپناه استفاده شد. چون ملات های آهکی در برابر رطوبت مقاومت بسیار خوبی از خود نشان می دهند کم کم تبدیل به یکی از پر کاربردترین ملات های ساختمانی شد.

آهک بری از تزیینات ایرانی در معماری

امروزه حکاکی نقوش برجسته بر سطحی از آهک را،  آهک بری گویند. از قدیمی ترین مکان هایی که ازین ماده بسیار استفاده شده می توان به تپه نوشیجان همدان متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد اشاره کرد. از آهک بری های معروف ایران نیز می توان به قسمتی از تزئینات حمام خانه عامری ها در شهر کاشان و حمام ظهیری و خان در شهر سنندج اشاره کرد.

ساروج‌بری از تزیینات ایرانی در معماری

ساروج یکی از مصالح قدیمی مصرف شده در ایران و بعضی کشورهای کنارهٔ خلیج فارس می‌باشد. هم‌اکنون نمونه‌هایی ۷۰۰ ساله از آن در نقاط مختلف ایران یافت می‌شوند. ساروج به عنوان یکی دیگر از ابتکارات معماران ایرانی در دوران گذشته از اهمیت خاصی برخوردار بوده و جهت ساختن حوض، پل، آب انبار، برکه گرمابه و بنای خانه و سد کاربرد داشته‌است. برای ساختن آن نخست خاک رس و آهک را به نسبت شش و چهار مخلوط می‌کنند و گلی سفت می‌سازند و دو روز آن را ورز می‌دهند. بعد، قسمتی از خاکستر کوره‌های حمام را با مقداری مواد الیافی لوئی به آن اضافه می‌کنند. مخلوط تازه را با چوبهایی به قطر ده سانتیمتر می‌کوبند تا بخوبی باهم عجین شوند.

ساروج بری از تزیینات ایرانی در معماری

نقش و طرح برای‏ ساروج‏ بری می‏تواند از حرکات گل و گیاه، نقوش اسلیمی،نقش از داستان‏های باستانی، نقش ملکوتی ملائکه و صورتی از سیرت‏ پاکان خدا چون ائمه اطهار و مواردی دیگر باشد. با توجه به اینکه در سربینه و رخت‏کن حمام، بیشتر ساروج بندی مورد نظر بوده، انسان در این فضا فارغ از استحمام بدن‏، سبک شده و چشم بر عناصر و جزئیات متقارن کاربندی‏ ها‏ می ‏اندازد و زیباترین نقش از حرکات گل و گیاه و گل و مرغ را نظاره می‏کند. در فضای حمام وکیل، هنر ساروج‏بری از تزیینات ایرانی در معماری، از نمونه های باارزش آن به شمار می رود.

انتخاب رنگ برای ساروج‌بری

در انتخاب رنگ‏ها برای ساروج‏بری نباید از رنگ‏های گیاهی چون روناس،حنا،پوست گردو،گل کاجیره،زعفران،ریون و نیل استفاده کرد. چرا که آهک از خانواده قلیایی‏ ها و از مصالح اصلی‏ ساروج بوده و بر رنگ‏های ذکر شده اثر گذارده و آنها را تجزیه‏ و بی‏رنگ و کدرمی‏سازد. اساسا در ساروج‏بری برجسته از رنگ‏های طبیعی معدنی مانند پودر لاجورد برای‏ رنگ نیلی و از دود برای رنگ مشکی و برای رنگ‏های قهوه ‏ای،قرمز و زرد از رنگ اخرا استفاده میشود. همچنین برای رنگ‏های الوان دیگر می‏توان از سرنج،سفیدآب و شنجرف استفاده کرد.

Shervin

علاقه مند به معماری و دکوراسیون

اضافه کردن نظر